Clay (Kleipijpmakers)

Clay is niet de titel van één merk, maar de gezamenlijke noemer voor ateliers en fabrieken die kleipijpen maken. Het ambacht van de kleipijp heeft gedurende drie eeuwen in veel Europese landen onafhankelijke centra opgericht, waarbij elk centrum zijn eigen repertoire van vormen en zijn eigen stempeltraditie ontwikkelde. Dit artikel behandelt die centra en de producenten wier naam in de bronnen is vastgelegd, in samenhang.

Kwaliteitsonderscheid

Wat de kwaliteit van een kleipijp bepaalt, is minder de gebruikte grondstof dan de manier waarop het deeg wordt bereid. Bij atelierwerk wordt fijnkorrelige witte pijpaardeklei eerst langdurig gekneed om alle lucht eruit te verdrijven; elke ketel wordt vóór het in de mal gaat met de hand tot een sliert gerold, het rookkanaal wordt met een dunne draad doorboord, en ook het bakken gebeurt onder nauwlettend toezicht op de temperatuur. Het traditionele product wordt ongeglazuurd gelaten.

Tegenover deze arbeidsintensieve methode staat de porseleintechniek, gebaseerd op het gieten van vloeibare klei in een mal. Pijpen die op deze goedkoop te vermenigvuldigen manier worden gemaakt, blijven poreus en mengen hun eigen smaak in de rook; het vakgebied beschouwt ze meestal niet als echte kleipijpen. De eigenlijke pretentie van een goed gemaakte kleipijp ligt juist hierin: de ketel voegt niets toe aan de tabak. Daar staat tegenover dat deze pijpen, doordat het klei-lichaam veel sneller opwarmt dan andere materialen, als moeilijk te roken gelden; vandaag worden ze dan ook vooral gezien bij liefhebbers en bij groepen die historische reconstructies uitvoeren.

Een andere erfenis van kleipijpen is archeologisch. Doordat ze eeuwenlang als wegwerpartikel werden behandeld en weggegooid, komen in opgravingslagen grote hoeveelheden gebroken stelen en ketelfragmenten voor; de industriële archeologie gebruikt deze fragmenten als een betrouwbare maatstaf bij het dateren van lagen.