Tabaksdoos, -Pot en -Blik

Tabaksdoos, -pot en -blik zijn de drie hoofdfamilies van bewaarmiddelen waarin de pijproker zijn tabak opborg. Het onderscheid komt voort uit het gebruik: de doos wordt op zak gedragen, de pot staat op de plank, het blik komt kant-en-klaar uit de winkel.

Alle drie zijn ze uit het dagelijks gebruik verdwenen, omdat geen van hen de afdichting bood om de vochtigheid van tabak lang te bewaren. Tegenwoordig behoren ze tot de drukst bezochte gebieden van het verzamelen van tabaksartikelen, ofwel tobacciana.

De Doos: Tabak op Zak

De zakdoos was het meest persoonlijke onderdeel van de pijpenset, maar het vormenrepertoire was beperkt: in het achttiende-eeuwse Engeland was de romp meestal rond of ovaal, met een vlak gehouden onder- en bovenkant. Het echte verschil zat in het materiaal: hoorn en gelakt ijzer waren gangbaar, papier-maché opvallend, en zilver voorbehouden aan een smalle, welvarende laag. In Nederland en Duitsland vormden vanaf het einde van de zeventiende eeuw messing en koperen doosjes met gegraveerd deksel een aparte tak. Naar verluidt bevatte een messing herinneringsdoos, gemaakt voor de Grote Tentoonstelling van Londen in 1851, aparte vakjes voor tabak, lucifers en een kleipijp.

Het bekendste voorbeeld van dit type is geen enkel object, maar een opeenstapeling. Aan de vereniging die gepensioneerde parochietoezichthouders (overseers) oprichtten in Westminster, liet Henry Monck in 1713 een hoornen doos na. In 1720 werd een zilveren rand aan het deksel toegevoegd; latere generaties zetten dit voort met verzilvering, reliëfkaders en plaatjes die elk een gebeurtenis herdachten, en naarmate de doos groeide, werden nieuwe behuizingen gemaakt. De meest besproken toevoeging is een plaatje dat in 1746 in het deksel werd geplaatst ter herdenking van de Slag bij Culloden en de hertog van Cumberland: negentiende-eeuwse bronnen schrijven de gravure toe aan Hogarth, terwijl de eigen geschiedenis van de vereniging wijst naar de in Westminster werkzame beeldhouwer Henry Cheere (1703-1781).

De doos had ook een publieke vorm: de "eredoos" (honour box) op de tafel van de herberg was tegelijk tabaksdoos en spaarpot. Een muntstuk dat door een gleuf in het deksel werd geworpen, ontgrendelde de interne schuif, waarna de roker zijn portie zelf uit het laatje haalde; het korte vers op het deksel herinnerde aan de betaling.