Oom Paul: de Naam en Herkomst van een Pijpvorm

Oom Paul is een volledig gebogen (full bent) pijpvorm met een cilindrische kamer, waarvan de schacht bijna verticaal omhoog krult en waarvan het uiteinde van het mondstuk ongeveer op dezelfde hoogte blijft als de opening van de kamer. De ketel is meestal fors, het mondstuk dik; wanneer de pijp op een oppervlak wordt neergelegd, blijft de kamer rechtop staan.

De naam komt van een Zuid-Afrikaanse staatsman, maar waar de vorm precies vandaan komt en waarom deze onder een tweede naam bekendstaat, is nog altijd onderwerp van discussie. Voor de overige leden van het klassieke repertoire kan het lemma klassieke pijpvormen worden geraadpleegd.

De Naamgever

Stephanus Johannes Paulus Kruger (1825-1904) was staatspresident van de Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal); in het Afrikaans werd hij "Oom Paul" genoemd. Hij trad op 9 mei 1883 in functie. Toen het verloop van de Tweede Boerenoorlog zich tegen hem keerde, verliet hij Transvaal op 11 september 1900 per trein, maar kon pas na ongeveer een maand wachten in de haven op 20 oktober 1900 met een Nederlands oorlogsschip naar Europa oversteken; de rest van zijn leven bracht hij in ballingschap door, en zijn laatste maanden sleet hij in het Zwitserse dorp Clarens, waar hij op 14 juli 1904 overleed. In krant- en memoiretteksten uit die tijd wordt hij beschreven als iemand die zijn pijp nooit uit handen gaf. De op 8 maart 1900 gepubliceerde karikatuur "Oom Paul" van Vanity Fair beeldt hem ook zo af: een zwarte geklede jas en hoge hoed, in de ene hand een dichte paraplu, in de andere een open boek, en in de mond een dampende gebogen pijp.