Portretten Gesneden in Pijpen: Leiders, Beroemdheden en Legendes

Portretten gesneden in pijpen beschrijft een brede productietraditie waarin de tabakspijp niet alleen als rookinstrument, maar ook als gedenkvoorwerp werd gebruikt. Gedurende de 19e eeuw brachten meesters in klei, meerschuim, hout en porselein de gezichten van politici, militairen, heersers, schrijvers en componisten naar de kop; ook figuren uit mythologie en volksverhalen kregen dezelfde aandacht.

Bij levende of pas overleden personen had de meester doorgaans een medaillon, gravure of foto als voorbeeld voor zich. Bij legendarische figuren van wie het gezicht helemaal onbekend was, was niet gelijkenis maar herkenbaarheid de maatstaf: een paar tekenen zoals een kroon, een helm of een wijnrank volstonden om duidelijk te maken wie werd uitgebeeld.

Campagne- en Gedenkportretten op Kleipijpen

De kleipijp was goedkoop, kon in mallen worden vermenigvuldigd en was gemakkelijk te vervangen bij breuk; daarom vinden we hier de meest talrijke voorbeelden van portretexperimenten. In de vakliteratuur wordt dit type kop "figuratieve pijp" of "gezichtspijp" genoemd; in de 19e eeuw vermenigvuldigden ze zich zo sterk dat ze op zichzelf een categorie vormden binnen de markt voor goedkope souvenirs. Gambier, een van de weinige kleipijpfabrikanten die halverwege de eeuw in de Franse stad Givet actief waren, geldt als de bekendste naam in dit veld; naar verluidt bevonden zich onder de meer dan honderd hoofdmallen namen als koningin Victoria, Napoleon, Rembrandt, Victor Hugo en Niccolò Paganini. In de Verenigde Staten worden de kleipijpen die tijdens presidentiële campagnes werden uitgedeeld dan weer in de archeologische vakliteratuur als een aparte categorie behandeld: exemplaren met gelijkenis met William Henry Harrison, Millard Fillmore, Franklin Pierce, James Buchanan en Abraham Lincoln zijn gedocumenteerd. Volgens diezelfde literatuur werd een van deze pijpen in 1994 opgegraven bij opgravingen in Poplar Forest, Virginia.