Negentiende-eeuwse Gesneden Meerschuimpijpen

Negentiende-eeuwse gesneden meerschuimpijpen gelden als de productietak van het pijpenmaken die het dichtst bij kleinschalige beeldhouwkunst kwam. Meerschuim, gewonnen uit de mijnen van de Eskişehir-vlakte, werd grotendeels als ruwe knol naar Midden-Europa verscheept, waar het in de werkplaatsen stuk voor stuk met de hand werd gesneden tot voorwerpen met een gezicht, een tafereel en een verhaal.

De omvang van deze tak, de arbeidsverdeling en het repertoire aan motieven zijn tegenwoordig grotendeels te volgen aan de hand van tentoonstellingsverslagen en de handelspers uit die tijd; algemeen wordt aangenomen dat de bloeiperiode rond 1850 begon en tot ongeveer 1920 duurde.

De Mogelijkheden van het Materiaal

Het mineraal dat officieel sepioliet heet en in de volksmond meerschuim wordt genoemd, is zo zacht dat het met een nagel te krassen is; de hardheid op de schaal van Mohs wordt op ongeveer 2 gesteld. Bij poreuze, droge blokken is een soortelijk gewicht tussen 0,988 en 1,279 gemeten, wat betekent dat een stuk op water kan drijven. De combinatie van zachtheid en lichtheid maakt het mogelijk om drukke figuurgroepen uit één enkel blok steen te snijden en met het mes tot op het niveau van een haarlok, een stofplooi of een bladnerf te werken.

Ook de voorbereidings- en afwerkingsfasen gebeurden met de hand. De roodachtige aardkorst op de uit de mijn gehaalde knol werd afgekrabd, de steen gedroogd, opnieuw afgekrabd en in was gezet. Na afloop van het snijwerk werd het stuk gladgeschuurd met schuurpapier, verwarmd in was of stearine en ten slotte gepolijst met beenderas. Ook het afval van de werkplaats werd benut: het stof en de kruimels die zich onder het mes ophoopten, werden met een bindmiddel samengeperst tot geperst meerschuim (massa). Dit mengsel is zwaarder en dichter van structuur dan blokmeerschuim en wordt niet geschikt geacht voor fijn snijwerk.