De Koningin Der Pijpen: de Reputatie van Meerschuim en het Antieke Erfgoed

De koningin der pijpen is de betiteling die in de 19e-eeuwse handelsliteratuur en de tabakspers werd gebruikt voor meerschuim; in teksten uit dezelfde periode komt ook de vorm "de koning der pijpen" voor. Het bijvoeglijk naamwoord verschilt, maar de bedoeling is dezelfde: gedurende het grootste deel van de eeuw stond de superioriteit van meerschuim onder de kelenmaterialen niet ter discussie.

Dit artikel behandelt waarop de titel berust, hoe het verhaal dat aan het materiaal verbonden is zich verhoudt tot het archief, en hoe de bloeiperiode ten einde kwam.

De Grondslag van de Titel

De reputatie van meerschuim (sepioliet) komt voort uit de samenkomst van twee fysieke eigenschappen in dezelfde steen. De poreuze structuur absorbeert het vocht en teer dat tijdens het roken vrijkomt; dat betekent dat de kelen langzaam opwarmen en de trek lang zacht blijft. Ten tweede is de steen, wanneer hij uit de groeve komt, zacht genoeg om aan mes en vijl toe te geven, terwijl hij na droging de gegeven vorm behoudt. Zo is één en hetzelfde stuk zowel geschikt om te roken als ontvankelijk voor elke snijtechniek, van reliëf tot graveerwerk.

De overige opties van die periode boden deze combinatie niet. In de eerste helft van de 19e eeuw had een roker de keuze uit de goedkope maar broze kleipijp, mal-vormige porseleinen kelen die zich weinig leenden voor decoratie — een porseleinen kop werd meestal gebruikt met een lange steel van kersenhout — en houten pijpen met reliëfbewerking op het oppervlak. Fabrieksmatig vervaardigde briar-pijpen verspreidden zich pas in de tweede helft van de eeuw en spraken met hun sobere vormen een geheel andere smaak aan. Wanneer een meerschuimen kop werd voltooid met een gedraaide, barnstenen mondstuk, veranderde het voorwerp van een instrument om tabak te roken in een stuk decoratieve kunst. De schaal en het motievenrepertoire van deze productie worden apart behandeld in het artikel 19e-eeuwse gesneden meerschuimpijpen.