De Namen van Zeeschuim: Meerschaum, Écume de Mer, Sepioliet

De namen van zeeschuim vormen een voorbeeld van hoe één mineraal in vier talen op vier verschillende manieren wordt benoemd. Dit gehydrateerde magnesiumsilicaat met de formule Mg4Si6O15(OH)2·6H2O wordt in de mineralogische literatuur sepioliet genoemd, in het Duits Meerschaum, in het Frans écume de mer en in het Turks lüle taşı.

De ene naam beschrijft het uiterlijk van de steen, de andere waarop hij lijkt, en weer een andere waarvoor hij dient; de enige rechtstreekse vertaalrelatie tussen deze namen bestaat tussen het Duits en het Frans.

De Vergelijking met Zeeschuim

Het Duitse Meerschaum betekent letterlijk "zeeschuim". Het woord kwam in 1784 als zodanig het Engels binnen en duidde eerst een zachte, witte kleisoort aan, en vanaf 1789 ook de pijp met kop die van deze klei werd gemaakt. Het Franse écume de mer is een rechtstreekse vertaling van het Duits. De fysieke grondslag van de vergelijking is duidelijk: de steen is poreus, zacht en wit, en stukken met lage dichtheid zinken niet in water. Eén etymologisch woordenboek stelt dat deze omschrijving niet uniek Duits is en spoort het na via de Latijnse spuma maris en de Griekse halos akhne tot het Perzische kef-i deryâ; niet alle bronnen delen deze keten.

Naarmate de vergelijking ingeburgerd raakte, verschenen er ook mensen die haar letterlijk namen. In de populaire publicaties van de negentiende eeuw circuleerden verklaringen dat de steen gestold zeeschuim was dat op de kust was aangespoeld, of dat hij bestond uit de schelpen van in zee levende wezens; ook al werden deze verklaringen door de deskundigen van die tijd herhaaldelijk gecorrigeerd, het geloof bleef lang levend in de publicaties. In werkelijkheid gaat de eerste vermelding van het gebruik van de steen in pijpen terug tot ongeveer 1723: toen het woord in de Europese talen zijn plaats kreeg, was het materiaal al bekend.